Cohesion ve Coherence (Metin Bağdaşıklığı) Konu Anlatımı: Bağlaç Zarfları, Gönderim ve Örnekler
Cohesion (bağdaşıklık), cümleler arasındaki görünür dilsel bağlardır; bunları it, this, such gibi gönderim sözcükleri, however, consequently gibi bağlaç zarfları ve özet isimler kurar. Coherence (tutarlılık) ise metnin mantıklı bütünlüğüdür. Örnek: Rents rose sharply. This increase hit students hardest. (Kiralar hızla yükseldi. Bu artış en çok öğrencileri vurdu.)
Bilinen bilgi + bağ (this / however / such) + yeni bilgi
Bu derste öğreneceklerin
- 1Cohesion ve Coherence Nedir? Metin Bağdaşıklığı Ne Demek?
- 2Metin Bağdaşıklığı Nasıl Sağlanır? Beş Araç
- 3Bağlaç Zarfları Ne Zaman Kullanılır? İşlevlerine Göre
- 4Metin Bağdaşıklığında En Sık Yapılan Hatalar
- 5However ile But Farkı: Bağlaç Zarfı mı, Bağlaç mı?
- 6Derinleşmek İsteyenlere
- 7Metin Bağdaşıklığı Alıştırmaları
- 8Metin Bağdaşıklığı Konu Özeti
- 9Cohesion ve Coherence Hakkında Sık Sorulan Sorular
Cohesion ve Coherence Nedir? Metin Bağdaşıklığı Ne Demek?
İngilizce bir metnin akıcı okunması iki ayrı şeye bağlıdır. Cohesion (bağdaşıklık), cümleler arasındaki yüzeydeki bağlardır: önceki cümleye dönen it, this, such; ilişkiye ad koyan however, consequently; aynı kavramı sürdüren eş anlamlılar. Coherence (tutarlılık) ise görünmez: fikirlerin doğru sırada olması, her cümlenin ana fikre hizmet etmesi, sonucun gerçekten öncüllerden çıkması. Türkçede bağın bir kısmını özneyi ya da nesneyi hiç söylemeden (“Okudum.”) ve eklerle kurabiliriz; İngilizcede bu iş daha çok ayrı sözcüklere düşer: zamirlere, gönderim sözcüklerine, bağlaç zarflarına.
- My cousin bought a new car last month. Cars are a major source of urban air pollution. Pollution of this kind has been linked to asthma. Asthma is usually treated with inhalers, which now come in several colours.Kuzenim geçen ay yeni bir araba aldı. Arabalar kentlerdeki hava kirliliğinin başlıca kaynaklarındandır. Bu tür kirlilik astımla ilişkilendirilmiştir. Astım genellikle inhalerlerle tedavi edilir; bunlar artık birkaç renkte üretiliyor.
- We'll have to cancel the picnic. Look at those clouds.Pikniği iptal etmemiz gerekecek. Şu bulutlara bak.
İlk paragrafta her cümle bir öncekine sıkı sıkıya bağlı (car → Cars, asthma → Asthma); bağdaşıklık kusursuz. Ama konu her cümlede kayıyor; paragraf tutarsız. İkinci örnekte tek bir bağ sözcüğü yok, yine de ilişkiyi (bulut → yağmur → iptal) herkes kurar. Kısacası bağdaşıklık tutarlılığı garanti etmez.
| Cohesion (bağdaşıklık) | Coherence (tutarlılık) | |
|---|---|---|
| Nedir? | Cümleler arası dilsel bağlar | Fikirlerin mantıklı bütünlüğü |
| Nerede görülür? | Sözcüklerde: it, this, however | Metnin planında ve akışında |
| Eksikse | Metin kopuk ve tekrarlı okunur | Metin dağınık ya da anlamsız olur |
Metin Bağdaşıklığı Nasıl Sağlanır? Beş Araç
Bağdaşıklık araçlarını beş grupta toplayabilirsin. Aşağıdaki tablo her birini kısa bir örnekle gösteriyor; ardından beşini de kendi alt başlığında ele alıyoruz.
| Araç | Ne yapar? | Örnek |
|---|---|---|
| Gönderim | Önceki bir öğeye geri döner | This suggests that… |
| Bağlaç zarfı | İki fikir arasındaki ilişkiye ad koyar | Consequently, … |
| Sözcüksel bağ | Kavramı eş anlamlı ya da özet isimle sürdürür | this trend, the issue |
| Eksiltme / yerine koyma | Tekrarı önler | I hope so. |
| Bilgi sırası ve paralellik | Bilineni başa, yeniyi sona koyar; denk fikirleri aynı kalıpla verir | These results were… |
Bağ kurmanın tek yolu bağlaç zarfı değildir; iyi metinlerde gönderim ve sözcük seçimi en az onun kadar iş görür.

Gönderim: it, this, such
Gönderim (reference), daha önce söylenmiş bir şeye bir sözcükle geri dönmektir. Türkçede bunu “bu”, “o” ile ya da hiç sözcük kullanmadan yaparız: “Rapor dün geldi. Okudum.” İngilizcede nesne genellikle düşürülemez: The report arrived yesterday. I've read it.
| Sözcük | Neye döner? | Örnek |
|---|---|---|
| it | Belirli bir isim öbeğine | The board rejected the plan. It was too costly. |
| this / these | Bir fikre ya da bütün cümleye | Sales halved. This alarmed investors. |
| such + isim | “Bu tür, böyle bir” | Such claims are hard to verify. |
| the former / the latter | İki öğeden birincisi / ikincisi | Paris and Rome were shortlisted; the latter won. |
Tekil sayılabilir isimle such a / such an gelir: such a claim, such an approach.
It ve this: isme mi, fikre mi?
It genellikle belirli bir isme, this ise bir fikre ya da anlatılan durumun bütününe döner; this söyleneni öne çıkarır, it konuyu sessizce sürdürür. Akademik yazıda tek başına this çoğu zaman belirsiz kalır; arkasına özet bir isim koymak (this decline, this assumption) anlamı netleştirir. Bu isimlerin bir kısmı bir fiilin isim hâlidir (assume → assumption, decide → decision; bkz. isimleştirme).
- The committee published its report in May. It runs to three hundred pages.Komite raporunu mayısta yayımladı. Rapor üç yüz sayfa tutuyor.
- The committee recommended closing two hospitals. This provoked an immediate outcry.Komite iki hastanenin kapatılmasını önerdi. Bu öneri anında büyük tepki çekti.
- The researchers assumed that the sample was representative. This assumption, however, proved false.Araştırmacılar örneklemin temsil edici olduğunu varsaydı. Ancak bu varsayımın yanlış olduğu ortaya çıktı.
The former ve the latter: iki öğeden biri
The former (ilki) ve the latter (ikincisi) hemen önce sayılan iki öğeden birini seçip ona döner. İki öğeyi yeniden adlandırmadan ayırt etmeyi sağlar; bu yüzden raporda, akademik metinde ve resmî yazışmada görülür. Çoğul öğeye dönerken fiil de çoğul olur: the latter were…
- The council considered two sites: a disused factory and a former school. The latter was chosen for its central location.Belediye iki yer değerlendirdi: kullanılmayan bir fabrika ve eski bir okul. İkincisi merkezi konumu nedeniyle seçildi.
- Both lecturers and administrators were consulted, although the former had far more to say.Hem öğretim görevlilerine hem yöneticilere danışıldı; ama söyleyecek çok daha fazla sözü olan öğretim görevlileriydi.
Bağlaç zarfları ve noktalaması
However, therefore, moreover gibi sözcükler dilbilgisi açısından zarftır, bağlaç değildir; iki tam cümleyi tek başlarına birleştiremezler. Bu yüzden iki cümleyi bağlarken ya nokta koyup yeni cümle başlatırsın ya noktalı virgül kullanırsın ya da zarfın önüne and gibi gerçek bir bağlaç koyarsın (…, and therefore …). Kendi cümlelerinin içinde ise başta, özneden sonra ya da (daha seyrek) sonda durabilirler.
| Yer | Yapı | Örnek |
|---|---|---|
| Yeni cümlenin başı | . However, … | The data look promising. However, the sample is small. |
| Noktalı virgülden sonra | ; however, … | The data look promising; however, the sample is small. |
| Özneden sonra | , however, … | The sample, however, is small. |
Bağlaç olan but iki cümleyi virgülle bağlayabilir: The data look promising, but the sample is small.

Sözcüksel bağ: eş anlamlılar ve özet isimler
Bir kavramı paragraf boyunca izlemenin en doğal yolu sözcüklerin kendisidir. Yazarlar kavramı eş anlamlı bir sözcükle (the drug → the medication), daha genel bir isimle (Elif and Can → the couple) ya da onu sınıflandıran bir özet isimle sürdürür. Özet isimler önceki cümleyi tek sözcükle adlandırır: approach, trend, issue, development, claim, finding. Genellikle this, these, such ile gelirler.
- More and more graduates are moving back in with their parents. This trend is usually blamed on rising rents; the phenomenon itself, however, is hardly new.Giderek daha fazla mezun anne babasının yanına dönüyor. Bu eğilim genellikle yükselen kiralara bağlanıyor; ancak olgunun kendisi pek yeni değil.
Bilgi sırası: bilinenden yeniye
İngilizce metin okuyan biri, cümlenin başında bildiği bir şeyi (given), sonunda yeni bir şeyi (new) görmeyi bekler. Cümlenin ilk öğesine theme denir. Her cümlenin theme’i önceki cümlenin yeni bilgisine bağlanınca metin bağlaç zarfı olmadan da akar.
- The museum's main attraction is a collection of Ottoman manuscripts. A wealthy merchant donated most of them in the 1950s.Müzenin en çok ilgi gören bölümü bir Osmanlı el yazmaları koleksiyonu. Varlıklı bir tüccar bunların çoğunu 1950’lerde bağışladı. (Doğru ama akış zayıf.)
- The museum's main attraction is a collection of Ottoman manuscripts. Most of these manuscripts were donated in the 1950s by a wealthy merchant.Müzenin en çok ilgi gören bölümü bir Osmanlı el yazmaları koleksiyonu. Bu el yazmalarının çoğu 1950’lerde varlıklı bir tüccar tarafından bağışlandı. (Akış güçlü.)
İkinci versiyonda cümle bilinen bilgiyle (these manuscripts) başlıyor, yeni bilgiyi (a wealthy merchant) sona bırakıyor. Bunu edilgen yapı sağladı. Edilgenin, öne almanın ve cleft cümlelerin önemli bir görevi budur: bilgiyi ve vurguyu okurun beklediği yere koymak.
Konu cümlesi ve paralellik
İngilizce akademik yazıda paragraf ana fikrini genellikle ilk cümlede, yani konu cümlesinde (topic sentence) söyler; diğer cümleler onu açıklar ya da örnekler. Ana fikri sona saklayan düzen akademik İngilizce okuyana çoğu zaman dağınık gelir. Paralellik ise denk fikirleri aynı kalıpla vermektir: The policy aims to cut costs, improving quality and the reduction of waiting times. cümlesi yanlıştır, çünkü üç denk öğe üç ayrı biçimde verilmiş (to + fiil, -ing, isim).
- Remote work has changed how employees are managed, not just where they work.Uzaktan çalışma, çalışanların yalnızca nerede çalıştığını değil, nasıl yönetildiğini de değiştirdi.
- The policy aims to cut costs, improve quality and reduce waiting times.Politika maliyetleri düşürmeyi, kaliteyi artırmayı ve bekleme sürelerini kısaltmayı amaçlıyor.
Bağlaç Zarfları Ne Zaman Kullanılır? İşlevlerine Göre
Bağlaç zarfları (linking adverbials), iki cümle arasındaki mantıksal ilişkiye ad koyar: ekleme mi, zıtlık mı, sonuç mu? Neden-sonuç bildiren bağlaçların temeli sebep-sonuç bağlaçları dersinde, zaman sıralaması ise first, then, after that dersinde anlatılıyor.

1Ekleme: moreover, furthermore, what is more
Aynı yönde bir gerekçe daha (çoğu zaman daha güçlü olanı) eklerken. Moreover ve furthermore resmîdir; what is more biraz daha nötrdür, konuşmada what's more olur.
- The proposal would be expensive to implement. Moreover, there is little evidence that it would work.Önerinin uygulanması pahalıya mal olur. Üstelik işe yarayacağına dair pek kanıt yok.
- The software is free. What is more, it runs smoothly on older machines.Yazılım ücretsiz. Dahası, eski bilgisayarlarda da sorunsuz çalışıyor.
2Zıtlık: however, by contrast, conversely
However hem genel zıtlığı hem de beklentiye ters düşen durumu, by contrast iki şey arasındaki farkı, conversely ters yönde işleyen bir ilişkiyi verir. Daha ince kabul yapıları için ileri zıtlık dersine bakabilirsin.
- Northern regions saw steady growth. Coastal areas, by contrast, lost a fifth of their jobs.Kuzey bölgeleri istikrarlı bir büyüme yaşadı. Kıyı bölgeleri ise işlerinin beşte birini kaybetti.
- Higher interest rates make saving attractive. Conversely, lower rates encourage borrowing.Yüksek faiz tasarrufu cazip kılar. Bunun tersine, düşük faiz borçlanmayı teşvik eder.
3Sonuç: consequently, therefore, thus, hence
Önceki cümlenin doğurduğu sonucu verirken. Thus ve hence en resmî olanlardır; hence çoğu zaman fiilsiz bir isim öbeğiyle gelir.
- The factory lost its main client. Consequently, two hundred workers were laid off.Fabrika en büyük müşterisini kaybetti. Bunun sonucunda iki yüz işçi işten çıkarıldı.
- The bridge is being repaired, hence the long queues.Köprü onarılıyor; uzun kuyrukların sebebi bu.
4Örnekleme ve açıklama: for instance, in other words
Genel bir iddiayı örneklerken ya da aynı fikri daha açık söylerken. Yeniden söyleme tekniği paraphrasing dersinde.
- Some sectors adapted remarkably well. Tourism, for instance, recovered within two years.Bazı sektörler dikkat çekici biçimde uyum sağladı. Örneğin turizm iki yıl içinde toparlandı.
- The tax is regressive; in other words, it hits the poor harder than the rich.Bu vergi azalan oranlı; başka bir deyişle yoksulları zenginlerden daha ağır vuruyor.
5Benzerlik ve toparlama: likewise, in short
İki durumun benzediğini gösterirken ya da bir bölümü özetleyerek kapatırken.
- Doctors must keep patient records confidential. Likewise, lawyers may not disclose what their clients tell them.Doktorlar hasta kayıtlarını gizli tutmak zorundadır. Aynı şekilde avukatlar da müvekkillerinin anlattıklarını açıklayamaz.
- In short, the scheme was costly, slow and deeply unpopular.Kısacası program pahalıydı, yavaş ilerledi ve hiç sevilmedi.
Metin Bağdaşıklığında En Sık Yapılan Hatalar
Aşağıdaki hatalar ileri düzeyde bile sık görülür. Çoğu, Türkçedeki yazma alışkanlıklarının ya da “bağlaç kullanmak metni güçlendirir” düşüncesinin İngilizceye taşınmasından kaynaklanır.
Moreover, the city is crowded. Furthermore, it is expensive. In addition to this, the weather is bad.
The city is crowded and expensive, and its weather is far from ideal.
Her cümleye ekleme zarfı koymak metni mekanik yapar; ilk cümledeki moreover’ın üstüne eklenecek bir fikir bile yoktur. Türkçe kompozisyondaki “Ayrıca… Bunun yanı sıra… Buna ek olarak…” zinciri İngilizcede yapay durur.
Istanbul has a rich history. On the other hand, it has many excellent museums.
Istanbul has a rich history. It also has many excellent museums.
On the other hand iki yönü tartılan gerçek bir karşıtlık ister (…; on the other hand, it is crowded and expensive). Türkçede “öte yandan” “ayrıca” anlamında da kullanıldığı için İngilizcede de ekleme bağı gibi kullanılıyor.
The university raised its fees and cut the number of scholarships. This led to protests.
The university raised its fees and cut the number of scholarships. These changes led to protests.
Tek başına this iki olaydan hangisine döndüğünü belirtmiyor. Türkçedeki “bu” geniş bir alanı rahatça kapsar; İngilizce akademik yazıda belirsiz this zayıflık sayılır.
The results were positive, however further research is needed.
The results were positive; however, further research is needed.
Comma splice: iki tam cümle yalnız virgülle bağlanmış. Türkçedeki “ancak, fakat” bağlaç olduğu için virgülle yetinir; however ise zarftır.
Besides, the sample was too small to support any firm conclusions.
In addition, the sample was too small to support any firm conclusions.
Cümle başındaki besides daha çok konuşmada ve gayriresmî tartışmada, “hem zaten…” anlamında son bir gerekçe eklerken kullanılır. “Ayrıca”nın karşılığı sanılıp akademik metinde kullanılınca gayriresmî ve savunmacı durur.
We considered Lisbon, Madrid and Rome; the latter was the cheapest.
We considered Lisbon, Madrid and Rome; Rome was the cheapest.
The latter yalnız iki öğeden ikincisidir. “Sonuncusu” diye düşünüp üç öğeli listeye uygulama; ismi tekrarla ya da the last of these de.
Although the plan was cheap, but it failed.
Although the plan was cheap, it failed.
Türkçede “Her ne kadar ucuz olsa da… ama” gibi zıtlığı iki bağla işaretlemek doğal gelir. İngilizcede although ile but aynı cümlede birlikte kullanılmaz: birini seç. Vurgu istersen still ekleyebilirsin: Although the plan was cheap, it still failed. Temel kullanım için although, despite dersine bak.
However ile But Farkı: Bağlaç Zarfı mı, Bağlaç mı?
However ve but benzer anlam taşır ama görevleri farklıdır: but iki cümleyi tek cümlede birleştirir, however iki ayrı cümle arasında köprü kurar. Although gibi yan cümle bağlaçları üçüncü bir gruptur.
| Tür | Örnek sözcük | Noktalama | Örnek |
|---|---|---|---|
| Bağlaç | but, so, yet | Virgül yeterli | It was late, but we stayed. |
| Bağlaç zarfı | however, therefore | Nokta ya da ; | It was late; however, we stayed. |
| Yan cümle bağlacı | although, whereas | Yan cümle + ana cümle | Although it was late, we stayed. |
Seçim üslubu da etkiler: but her türlü metinde rahatça kullanılır, so ise çok resmî akademik yazıda biraz gündelik kaçabilir; however, thus, hence yazıya resmî bir ton katar. Cümleye But ya da And ile başlamak dilbilgisi hatası değildir; iyi yazarlar bunu vurgu için yapar, ama çok resmî metinde However daha sık tercih edilir. Bu konu resmî ve gayriresmî üslup dersinde işleniyor.
Derinleşmek İsteyenlere
Eksiltme ve yerine koyma da bir bağdaşıklık aracıdır
Önceki cümledeki öğeyi tekrarlamak yerine so, not, do so, one kullanmak ya da onu düşürmek de cümleleri bağlar: Will the scheme be extended? I expect so. (Program uzatılacak mı? Sanırım evet.) Bu araçlar eksiltme ve yerine koyma dersinde anlatılıyor.
Therefore, thus, hence: ince farklar
Therefore mantıksal çıkarımı vurgular ve cümle içinde virgülsüz de durabilir: The results are therefore unreliable. Thus “böylece, bu şekilde” anlamına da gelir: The water is filtered twice, thus removing most impurities. (Su iki kez süzülür, böylece yabancı maddelerin çoğundan arınır.) Hence çoğunlukla fiilsiz bir isim öbeğiyle gelir: hence the crowds.
Gönderim ileriye de bakabilir
This ve the following okuru henüz gelmemiş bir bilgiye hazırlar: The problem is this: nobody knows who owns the data. (Sorun şu: Verinin kime ait olduğunu kimse bilmiyor.) Burada that kullanılmaz. Tutumu belirten admittedly, arguably gibi yorum zarfları da akışı yönetir.
Metin Bağdaşıklığı Alıştırmaları
Üç alıştırma bağlaç zarfları, gönderim ve noktalama üzerine; kolaydan zora sıralandı. Cevabını yaz ya da seç, sonra “Kontrol et” düğmesine bas.
Alıştırma 1: İlişkiye uyan bağlaç zarfını seç
İki cümle arasındaki ilişki ekleme mi, zıtlık mı, sonuç mu, örnek mi?
- 1
The hotel was central and spotless. ___, the staff could not have been more helpful.
- 2
Urban schools received extra funding. Rural schools, ___, saw their budgets cut.
- 3
The samples had been stored at the wrong temperature. The results are ___ unreliable.
- 4
Some industries have embraced automation. Car manufacturing, ___, now relies heavily on robots.
- 5
When prices rise, demand usually falls. ___, when prices drop, demand tends to increase.
Cevap anahtarı
- Moreover — Aynı yönde ikinci bir özellik: ekleme.
- by contrast — İki grup arasındaki fark: by contrast.
- therefore — Sonuç; therefore cümle içinde virgülsüz durabilir.
- for instance — Genel iddiaya somut örnek.
- Conversely — Aynı ilişki ters yönde işliyor.
Alıştırma 2: Gönderim ve noktalama
Doğru seçeneği işaretle.
- 1
Doğru noktalanmış cümle hangisi?
- 2
Two candidates were interviewed: Mr Evans and Ms Kaya. ___ had more experience, so she got the job.
- 3
The manufacturer claimed that the drug had no side effects. ___ was later shown to be false.
- 4
___ the figures look encouraging, the sample is far too small.
- 5
The trains were cancelled, ___ the long queues at the bus station.
Alıştırma 3: Boşluğu doldur
Boşluğa tek bir sözcük yaz. Parantez varsa ipucunu kullan.
- 1
The study was small; , its findings were striking. (however / but)
- 2
Ankara and Izmir both bid to host the festival; the won thanks to its coastline. (former / latter)
- 3
The council decided to close the library. This angered local residents. (decide → isim)
- 4
Inflation fell sharply. a result, interest rates were cut.
- 5
Not every sector suffered. Tourism, for , recovered within a year.
- 6
The first group improved steadily; the second group, contrast, showed no change.
Okuma, dinleme, yazma ve konuşma çalışmaları
C2 seviyesinde her becerinin ücretsiz çalışmaları var, kalanı Premium üyelere açık. Konuyu metinle, sesle ve kendi cümlelerinle pekiştir.
- Okuma çalışmalarıKısa metni oku, anlama sorularını cevapla3 ücretsiz
11 Premium - Dinleme çalışmalarıSesli metni dinle, ne anladığını göster3 ücretsiz
11 Premium - Yazma çalışmalarıBoşlukları doldur, kendi cümlelerini yaz3 ücretsiz
11 Premium - Konuşma çalışmalarıCümleleri sesli söyle, telaffuzunu ölç3 ücretsiz
11 Premium
Metin Bağdaşıklığı Konu Özeti
- Cohesion görünür bağlardır; coherence metnin mantıklı bütünlüğüdür. Biri ötekini garanti etmez.
- Başlıca araçlar: gönderim, bağlaç zarfları, sözcüksel bağ, eksiltme ve yerine koyma, bilgi sırası.
- Bağlaç zarfını işleve göre seç: ekleme (moreover), zıtlık (by contrast), sonuç (hence), örnek (for instance).
- However bağlaç değildir: iki cümleyi bağlarken nokta ya da noktalı virgülden sonra gelir; virgülle bağlamak comma splice olur.
- Tek başına this yerine this + özet isim kullan: this trend, this decision.
- Bilinen bilgiyi başa, yeniyi sona koy; paragrafı konu cümlesiyle aç, denk öğeleri paralel ver.
Cohesion ve Coherence Hakkında Sık Sorulan Sorular
Cohesion ve coherence arasındaki fark nedir?
Metin bağdaşıklığı ne demek?
However’dan sonra virgül konur mu?
Moreover ile furthermore arasında fark var mı?
The former ve the latter ne demek?
IELTS Writing’de coherence and cohesion nasıl geliştirilir?
Benzer dersler
- C1Ellipsis ve Substitution (Eksiltme ve Yerine Koyma) Konu Anlatımı: So, Not, One, Do So, Örnekler ve Alıştırmalar
- C2İngilizce Noktalama İşaretleri (İleri Seviye): Noktalı Virgül, İki Nokta, Tire, Comma Splice ve Alıştırmalar
- C2Paraphrasing (Yeniden Yazma) Konu Anlatımı: Teknikler, Key Word Transformation ve Alıştırmalar
- C2Resmî ve Gayriresmî İngilizce (Formal and Informal English): Register, Kelime Seçimi, E-posta Kalıpları ve Alıştırmalar
- B2Sebep-Sonuç Bağlaçları Konu Anlatımı: Because of, Due to, Owing to, Therefore, Consequently Kullanımı ve Alıştırmalar
- C2İleri Zıtlık ve Kabul Yapıları (Much As, Albeit, Be That As It May, In That) Konu Anlatımı ve Alıştırmalar
